NEWs & SHARE

MỤC TIÊU BÀI VIẾT NÀY LÀ CHIA SẺ NHỮNG KIẾN THỨC, THÔNG TIN HỮU ÍCH
CHO HOẠT ĐỘNG NGHIÊN CỨU, LÀM VIỆC VÀ SÁNG TẠO

Nhìn vũ trụ biết bao điều kỳ diệu.

Nhưng kỳ diệu nào hơn bằng chính con người! 

Antigone, Chùm hoa lửa trong văn học cổ Hy Lạp

Đề tài vở kịch nổi tiếng Antigone cũng rút ra từ thuyết gia đình Lapdacos.

Sau khi hai anh em Polynice và Etéocle đánh tay đôi với nhau đều ngã xuống dưới cổng thứ bảy thành Thèbes, thì quyền bính lọt vào tay người cậu ruột là Créon. Quyết định đầu tiên của Créon là cấm mai táng Plynice. Ai trái lệnh sẽ bị tử hình. Antigone vì tình máu mủ, đã dũng cảm một mình chôn cất cho anh. Nàng bị bắt, Créon bất chấp mọi lời khuyên ngăn, đã xử tử nàng. Antigone tự tử và cái chết của nàng đã kéo theo cái chết của con trai hắn, Hémon và vợ hắn là Hoàng hậu Eurydice.

Đó là nội dung truyền thuyết. Dựa trên truyền thuyết đó, Sophocle đã sáng tạo ra vở Antigone, tóm tắt như sau:

1 – Antigone bàn với em là Ismène mai táng anh là Polynice. Ismène sợ, không tán thành. Antigone quyết định làm việc đó môt mình. Đội đồng ca những cụ già thành Thèbes hát kể lại cuộc chiến giữa hai thành phố Thèbes và Argos.

2 – Créon tới, tuyên bố lệnh cấm mai tháng Polynice. Một vệ binh đến báo cáo với Créon có người đã bí mật phủ một lớp bụi đất mỏng lên thi hài của Polynice (khâu đầu của sự mai táng). Créon đe doạ: nếu không tìm ra rhủ phạm thì sẽ bị trừng phạt nặng nề. Đội đồng ca ca ngợi Con Người.

3 – Vệ binh laị tới, báo cáo đã bắt được thủ phạm: chính là công chúa Antigone. Antigone bị dẫn tới. Trong cuộc đối thoại tay đôi giữa Créon với Antigone, nàng đã tranh luận về luật pháp và vạch trần bộ mặt độc đoán tàn bạo của hắn. Hắn tuyên bố sẽ xử tử nàng lập tức, thì nàng trả lời: chết đi là hạnh phúc nàng mong đợi.

Ismène tới, nhận trước Créon là kẻ đồng phạm với Antigone và xin được cùng chịu chết. Antigone bác bỏ điều thất thiệt đó, khuyên Ismène hãy sống, một mình nàng chết là đủ. Đội đồng ca than vãn cho số phận gia đình Lapdacos.

4 – Hémon, con trai Créon và là người chồng sắp cưới của Antigone tới, lấy hết điều phải trái, thiệt hơn, khuyên cha xét lại bản án Antigone vì nó đang gây căm phẫn trong dân chúng. Créon càng tỏ ra độc đoán, coi thường nhân dân và tự cho mình có toàn quyền tối cao muốn làm gì thì làm, nhân dân không được phép can thiệp. Hémon tuyên bố: nếu Antigone chết thì cái chết của nàng sẽ kéo theo những cái chết khác. Créon không chịu nghe. Hémon tuyệt vọng bỏ đi. Đội dồng ca ca ngợi sức mạnh của Tình Yêu.

Antigone bị dẫn tới hang sâu của cõi chết, khóc cha, khóc mẹ, khóc anh và khóc than, từ giã cuộc đời, được Đội đồng ca thương cảm.

5 – Nhà tiên tri Tirésias tới báo cho Créon biết những triệu chứng của tai hoạ sắp xảy ra vì caí xác chết của Polynice không được mai táng. Créon vãn ngoan cố cho rằng Tirésias âm mưu chống lại quyền lực của mình. Tirésias tức giận bỏ đi.

Đội đồng ca góp ý kiến. Créon bắt đầu nghe ra, vội vàng chạy ngay đến hang sâu để giải thoát cho Antigone thì Antigone đã thắt cổ tự tử và Hémon ôm xác người yêu cũng tự sát bên cạnh nàng. Vợ hắn là Hoàng hậu Eurydice nghe nói con trai chết, cũng dùng gươm tự đâm mình chết dưới tượng nữ thần Athéna. Créon hoá điên loạn.

Đội đồng ca kết thúc vở kịch bằng những lời ca ngợi đức khôn ngoan.

Chủ đề tự thân của truyền thuyết là gì?

Theo nhận thức của người Hy-Lạp xưa, thì không mai táng người chết là bắt tội họ phải lang thang một trăm năm trên bờ sống Styx, không được qua sông về nơi an nghỉ cuối cùng. Và cũng là vi phạm chủ quyền cá Thần âm phủ vì đã cướp mất của họ một thành viên. Vậy là cái thi hài Polynice cần được mai táng cũng đáng xúc động lòng chẳng khác nào một người trong cơn nguy hiểm cần phải được cứu mạng. Và không phải một người bất kỳ nào chịu trách nhiệm chôn cất người chết ở đây: mà chính là em gái anh, chính Antigone, người con gái nổi tiếng hiếu thảo với cha mẹ. Nàng thi hành cái đạo lớn mà thần linh truyền dạy cho con người. Nàng làm theo tiếng gọi của Tình thương và nàng ý thức được rõ ràng sâu sắc hậu quả đáng sợ của việc nàng sắp làm đó. Nàng sẽ chôn cất anh với cái nghị lực mãnh liệt của con tim và sự sáng suốt của lý trí, trong một hoàn cảnh gia đình vô cùng bi thảm và một hoàn cảnh riêng tư rất đáng thương tâm. Nàng là người yêu, vợ sắp cưới của Hémon con trai Créon và Créon là em ruột của mẹ nàng, Jocaste. Đao phủ của nàng đó, cậu ruột của mình, bố chồng sắp cưới! Cay đắng biết bao!

Cũng như ơ Édipe làm Vua  Édipe ở Colone, cái chính mà tác giả đề cập tới trong vớ Antigone là vấn đề số phận và thái độ chập nhận số phận. Antigone của truyền thuyết là một cô gái tin kính thần linh, thương yêu người maú mủ và dũng cảm hành động theo tiếng gọi của tình thương, dẫu biết mình sẽ chết, dòng họ mình sẽ mất. Phát triển chủ đề của truyền thuyết, Sophocle đã ca ngợi phẩm chất cao quý và hành động tự giác, chủ động, đẹp đẽ của Antigone, đồng thời kịch liệt lên án chính sách độc đoán tàn bạo của tên Créon đao phủ. Nhà thơ đã nâng tính cách nhân vật chính lên một mức độ sâu sắc, điển hình. Mọi nét chi tiết ăn khớp nhau, giải thích bổ sung cho nhau một cách logic lạ thương và cũng hấp dẫn lạ thường.

Mở màn, Antigone rủ em gái là Ismène cùng với minh mai táng Polynice… Ismène từ chối vì sợ. Antigone kiên quyết hành động một mình và dứt khoát không nhận một sự giúp đỡ nào của Ismène nữa. Bằng chi tiết đó, Sophocle khắc hoạ lên những nết tiêu biểu đầu tiên trong tính cách và hoàn cảnh Antigone; cha mẹ chết, hai anh đánh lẫn nhau chết, em gái không đồng tình, một mình nàng – duy nhất một mình nàng- sẽ đương đầu với người cậu ruột tàn bạo, nắm quyền bính trong tay, hầm hè chôn sống bất cứ ai trái lệnh hắn.

“Em cứ việc theo bề nào tuỳ ý

Riêng phần mình chị sẽ cất chôn anh.

Và một khi bổn phận hoàn thành

Chị sẽ chết yên tâm sung sướng…”

Tình thương của Antigone không phải đơn thuần là tình cảm bản năng. Nó đúng đắn, nó sâu sắc vì một lý trí thông minh soi sáng. Mỗi lời nàng nói lên đều có cơ sở lý luận, đều xuất phát tự một nguyên tắc lớn – tình thương và hành động của nàng hợp với đạo trời, hợp với tình người.

Trong vở kịch, Antigone xuất hiện ba lần: lần đầu tiên, nàng tranh luận với Ismène. Lần thứ hai, nàng tranh luận với Créon. Lần thứ ba, nàng tâm sự với Đội đồng ca những cụ già thành Thèbes và giã từ cuộc sống. Trong cả ban lần, điều đang chú ý là dù trong hoàn cảnh nào, tình huống nào, Antigone vẫn giữ được sự cân bằng giữa tình thương và lý trí, vẫn giữ được thái độ mềm mỏng mà dứt khoát. Trước cô em nhát gan, nàng không cần sự giúp đỡ, nhưng đối với em nàng vẫn ôn tồn. Trước mặt tên đao phủ Créon, nàng kiên cường bất khuất, nhưng không hề tỏ ra thô bạo kiêu căng. Rắn rỏi trong dịu dàng, môt nghị lực phu thương trong một con tim tế nhị, đó là Antigone.

Bị bắt dẫn tới trước mặt Créon, nàng thản nhiên không một chút băn khoăn. Trong cuộc đối thoại tay đôi, nàng luôn luôn đứng ở thế chủ động, ở thế trên đối với kẻ thù. Créon không thê quan niệm được bản chất cao đẹp Antigone, không thể hiểu được vì sao một cô gái yếu ớt, cô độc, trẻ măng như vậy lại có thể chống lại mệnh lệnh của hắn, kẻ đang nắm quyền bính tối cao ở thành Thèbes này. Mỗi một câu hắn hỏi Antigone đều boc lộ thế yếu của hắn. Và mỗi câu Antigone đáp lại chứng tỏ nàng cao hơn hắn một cái đầu.

Créon cho tên vệ binh lui ra, rồi lấy giọng bình thản hỏi Antigone như tuồng muốn tỏ ra mình đang đứng thế trên mà xét xử một người tội phạm.

CRÉON:

“Còn cháu, hãy nói thẳng cho ta thông tỏ:

Cháu có hay lệnh cấm của ta không?

Trong thâm tâm, hắn tưởng Antigone sẽ xin tha thứ vì trót không biết lệnh. Dè đâu, nàng đáp lại rất thản nhiên không chút ngại ngần.

ANTIGONE:

“Có chứ! Lẽ nào tôi lại chẳng thông tường!

Nó công khai mà!”

Créon không ngờ răng sau khi đã công nhận hoàn toàn mình đã mai táng Polynice đúng như tên vệ binh kể lại với hắn, Antigone còn thản nhiên khẳng định nàng hoàn toàn có ý thức trong hành động nói trên. Créon bị hẫng, rơi vào thế bị động. Vì một lẽ đương nhiên, hắn không hiểu nổi, hắn đánh giá quá thấp đối thủ của hắn. Mất thế, tinh thần hắn lập tức bám vào cái thế quyền pháp mà hắn tưởng vững vàng.

CRÉON:

Sao cháu dám coi thường luật pháp?

Hắn lại không thể ngờ rằng cái thế mới của hắn liền bị ngay cái thế chính nghĩa của Antigone, được sự hỗ trợ của trí tuệ thông minh linh hoạt, một trái tim chứa chan sức mạnh của yêu thương và một tài năng lý luận sắc bén, trong chốc lát phá đổ không còn chỗ đứng vững. Đoạn thơ trên hai mươi câu Antigone đáp lại câu hỏi cuả Créon là một trang hùng biện trữ tình, nó biểu hiện trung thực tâm hồn cao đẹp sáng chói tình người của cô gái Antigone. Cô gái khổ đau, cô độc ấy dám hiên ngang đương đầu và thắng tên bạo chúa có quyền uy và sức mạnh vật chất trong tay, bằng vũ khí duy nhất: Tình thương, Chính nghĩa, và Luật lệ thần linh.

ANTIGONE:

Tôi không nghĩ rằng những điều ông quyết đoán.

Lại có đủ hiệu năng và sức mạnh

Đặt ý muốn người ta trên ý muốn của thần.

Trên những luật điều tuy chẳng viết thành văn

Mà không thể có ai hòng xoá nổi…”

Antigone không nói suông. Nàng là một người Hy- lạp chính cống. Nàng là con vua. Nàng biết rất rõ về luật pháp đất nước Luật pháp đó không phải do một nhà lập pháp trứ danh nào đó, một Solon, một Lycurgos hay một Minos làm ra và bát người khác thi hành, hoặc do Hội nghị nhân dân bỏ phiếu chấp thuận (cách bỏ phiếu này về sau mới có), mà nó đã có từ xưa, trước khi Thành bang của họ được thành lập. Sáng tạo ra luật pháp, không phải là một con người nào đó của một thời đại nhất định. Nguồn gốc đầu tiên hình thành ra luật pháp chính là tôn giáo. Tôn giáo gắn liên với sự xuất hiện của gia đình, bộ tộc, tồn tại qua nhiều cuộc đổi thay mà bản thân nó ít có đổi thay. Đối chiếu với lẽ công bằng tự nhiên của cuộc sống, luật pháp đó nhiều khi có những điểm mâu thuẫn, nhưng đối chiếu với những yêu cầu tôn giáo như việc thờ cúng người chết, thờ cúng gia tiên thì nó lại phù hợp hoàn toàn.

Vì vâỵ, Antigone tiếp tục tranh luận với Créon:

“Không phải hôm nay, hôm qua, nó mới bắt đầu tồn tại

Nó là của mọi thời và không ai thể nói ra

Đã được khai sinh từ thuở bao giờ

Và như vậy không sợ người trần thế.

Tôi phải phục tùng lệnh thần linh trước đã.

Không đúng sao?…”

Antigone đã hùng hồn vạch rõ cái sai lầm độc đoán trong mệnh lệnh của Créon. Nàng lên án Créon đã vi phạm một cách nghiêm trọng những luật lệ thần linh, chính là luật pháp tối cao nhất chi phối cuộc sống của quốc gia dân tộc và kết luận minh bạch: chính quyền của hắn là một chính quyền độc đoán trái với cả đạo trời và tình người.

“ Nhưng thế mạnh của quyền uy chuyên chế

Là có thể nói và làm tuỳ sở thích mà vô can!

Đúng! Antigone đã lên án tên bạo chúa, lên án cường quyền ở cả hai mặt hiện tượng và bản chất.

Mệnh lệnh của Créon bao gồm hai vế: vế thứ nhất cấm mai táng Polynice. Vế thứ hai, ai mai táng Polynice sẽ bị tử hình. Về thứ nhất là gốc mà sai thì vế thứ hai là ngọn cũng sai. Antigone đã đập tan vế thứ nhất từ cơ sở, bằng hành động thực tế chôn cất anh, và giờ đây đang đạp tan bằng lý luận. Giẩ sử Créon là con người logic thì, thất lý ở vế đầu, hắn phải huỷ bỏ vế thứ hai. Nhưng hắn là tên bạo chúa kiêu căng, không chịu thua một người con gái yếu ớt. Antigone biết vậy và bằng một thái độ bình thản, dũng cảm vô song, nàng đã tiếp tục chiến đấu và đã thắng. Đợt thứ hai này, Créon cũng thất bại. Hắn định lấy cái chết để buộc người ta thi hành mệnh lệnh của hắn thì người ta chẳng những không sợ, không thi hành mà còn coi cái chet như một điều mong đợi.

“ Số phận ấy, tôi không coi là hình phạt,

Nhưng nếu bỏ đi không mai táng một người anh

Cùng một mẹ sinh ra mới là điều đau đớn cực hình,

Mới là tuyệt vong. Mọi cái khác đều không đáng kể.

Sau việc ấy, nếu ngài buộc cho tôi là loạn trí

Thì đích thị Ngài loạn trí không sai!”

Lời kết luận có tính chất tiến công, đanh thép, rạch ròi, vang lên trong ngần như một tiếng nói đạo lý cho nhiều thế hệ tiếp theo.

Tên bạo chúa đắng họng, không nói lại được câu nào nữa, đành chỉ ra oai và đe doạ nàng trước mặt Đội đòng ca, qua đó thú nhận sự thất bại của mình. Trong lúc định vớt vát thể diện hắn lại thốt lên những lời bất kính với thần linh. Sự thiếu khôn ngoan đó cộng vào với tộ ác của hắn đối với hai anh em Polynice và Antigone sẽ đưa lại cho hắn một hậu quả khủng khiếp không thể nào tránh khỏi.

Ở phần cuối vở kịch, Antigone còn xuất hiện lần nữa để giã từ cuộc sống và sông núi thân thương trước khi vào hang sâu của cái chết. Ơ đây, nàng bộc lộ một cách cảm động tất cả tâm hồn yêu thương sâu nặng của mình. Tâm hồn đó trước hết là một tâm hồn thiết tha yêu cuộc sống và gắn bó thịt xương với Tổ quốc, nhân dân.

“Ôi! Tổ quốc yêu thương!

Ngọn suối Điếc – xê,

Rừng thiêng thành phố lừng danh về tuấn mã!

Tôi thử hỏi các người, tất cả

Hãy nói tôi hay luật lệ bất nhân nào

Bắt tôi giam cầm trong ngục tôi thẳm sâu,

Mồ chôn tôi đó, không được người thân thương khóc?”

Đó là một tâmhồn chứa chan tình cảm gia đình sâu sắc mênh mông. Nàng xót thương số phân bi thẳm của dòng họ Lapdacos. Nàng khóc mẹ, khóc cha và khóc anh:

“ Ôi, anh thương!

Duyên lứa oan khiên

Đã đưa đến cho đời anh tử hoạ

Và anh chết đi

Đã đưa em theo bước xuống mồ”.

Cũng là khóc cho số kiếp của mình:

“ Hãy đến đây,

Đón em về trong đối tay âu yếm

Cầm tay em, anh hãy dẫn đường

Người em chưa biết yêu thương

Ai ân nồng đậm, tình chồng thiết tha,

Sinh con chưa trải bao giờ

Cô đơn, vắng vẻ, bạn bè nào ai!

Tuổi xuân sức sống đang đầy

Mà đi trong cõi dạ đài u minh!…”

Người con gái dịu hiền và yêu mến thiết tha những người thân thương, coi cái chết như một dịp cho gia đình đoàn tụ, rất tin kính thân linh và chấp nhận số phận với thái độ dũng cảm bình tĩnh ấy, cho đến cùng vẫn là một con người chiến đấu, tin chính nghĩa sẽ thắng gian tà, tình thương sẽ thắng cường bạo, cuộc đời đen trắng sẽ phân minh:

“ Nếu thần nghe kẻ giết em

Tội kia xin nhận, cực hình thứ tha

Nhưng khi chính họ gian tà

Thì bao nhiêu nỗi xót xa đoạ đày

Bất công em chị bấy nay

Bản thân họ phải dập vùi tấm thân”.

Antigone, dưới ngòi bút thiên tài của Sophocle, cao thượng biết bao, đẹp biết bao! Nàng là điển hình người con gái, người em gái yêu thương, hiếu thảo, người phụ nữ dịu dàng thông minh, giàu nghị lực đấu tranh, dũng cảm đến mức độ anh hùng, không sợ hy sinh, để bảo vệ tình htương. Và tất cả những điều đó với một ý thức hoàn toàn xác định. Antigone là một hình tượng đẹp nhất trong những hình tượng đẹp nhất về người phụ nữ trong văn học xưa nay.

Tính cách đẹp đẽ đó của Antigone càng gây bao nhiêu xúc động càng làm dấy lên trong lòng người đọc, người xem bấy nhiêu phẫn nộ, căm thù đối với tên Créon bạo chúa, nhân vật đối lập với nàng.

Créon là con người như thế nào? Sophocle định nói lên điều gì qua nhân vật phản diện đó?

Trước hết, ta không quên Créon là em vợ của Laios, Jocaste, tức cậu ruột của cả Édipe, Polynice, Etéocle, Antigone và Ismène. Một ngoại thích! Không suy luận, cũng có thể nghi ngờ rằng sau khi Laios mất tích, hẳn Créon đã thèm muón lắm cái ngôi vua. Nhưng số phận đã chuyển ngôi vua vào tay Édipe. Édipe lấy bà Haòng hậu goá Jocaste: Créon vẫn được trong vọng không kém gì ông vua thật. Édipe tự móc mắt và trục xuất mình khỏi thành Thèbes, quyền hành vào tay hai con trai thi Créon âm mưu cùng với Etéocle truất ngôi và trục xuất Polynice đi. Y đồ đen tối của hắn đã rõ, hắn hợp lực với Etéocle để diệt Polynice trước rồi sẽ diệt Etéocle sau. Không phải là hắn không biết rằng hai anh em sẽ đánh nhau, và người ta cũng có thể nghi ngờ rằng trong việc bố trí chống lại quân Argos có ý kiến của Créon, nghĩa là cái chết của Polynice và Etéocle có thể đã nằm trong dự định của Créon. Sự việc đã xảy ra và hắn lên nắm chính quyền, như hắn nói, theo nguyên tắc huyết hệ. Và việc đầu tiên hắn làm để thi hành quyền bính là cấm không cho mai táng Polynice, ai trái lệnh sẽ bị tử hình. Hắn thừa biết người sẽ trái lệnh hắn không ai ngoài chị em Antigone và Ismène. Bàng quyết định đó, hắn giết được cả dòng họ Édipe.

Mới nghe, cá cái lệnh này có vẻ công minh, đúng đắn, Etéocle, kẻ bảo vệ Tổ quốc được mai táng theo nghi lễ long trọng, đúng. Còn Polynice phản bội thì xác phải phơi trần tại chỗ cho lũ diều quạ và chó đói xé thit nhai xương. Nhưng suy nghĩ thêm một chút sẽ tháy ngay tính chất cực kỳ vô nhân đạo của mệnh lệnh đó. Bởi vì mai táng Etéocle theo nghi lê quốc gia tức đòi hỏi mọi người tham gia, mà cấm mai táng Polynice có nghĩa là chỉ cấm những người thân thích, cụ thể chỉ còn hai chị em Antigone và Ismène. Lẽ nào Créon không nghĩ đến điều đó? Và lẽ nào hắn không biết rằng cấm như vạy là vi phạm luật lệ bao đời của dân tộc, luật lệ của thần linh và chĩa mũi gươm vào chính những đứa cháu khốn khổ của mình?

Créon biết rõ hết và hắn là rất có ý thức về hành động của hắn. Créon nhằm mục đích gì?    Tiêu diệt “ cái rễ cuối của thân cây  Édipe”? hay muốn đọ sức mình với sức mạnh thần linh? Ngoài hai giả thiết ấy, có thể có   một giả thiết thứ ba, thứ tư nào nữa không?

Vậy là Créon sử dụng cái công cụ đầu tiên của quyền bính luật pháp để thực hiện ý định riêng nào đó mà có phát hiện ra mới hiểu nổi mức độ tàn bạo và bảo thủ kinh khủng của hắn trước những lời khuyên can, phản đối của mọi người trong đó có Hémon con trai hắn và là người yêu Antigone. Một sự theo dõi sát sao từng cử chỉ, thái độ, ngôn ngữ của hắn có thể giúp người đọc lần ra động cơ sâu kín ấy.

Ngay từ lớp đầu, Antigone đã cho biết đối với gia đình nàng, Créon đứng ở vị trí đối lập… Nàng hỏi Ismène:

“ Em có nghe ròi hay chưa thông tỏ

Những mưu toan đê tiện của quân thù?”

Nàng phân tích:

“Lệnh cấm này không phải một lời suông,

Bất cứ ai vi phạm không tuân hành

Sẽ bị xử tử ngay trong Thành phố”.

Và Antigone chuẩn bị đối phó với âm mứu hắn như với thù địch. Các cụ già trong Đội đồng ca nhìn dáng bộ hắn cũng đã đoán ngay hắn đang ôm ấp âm mưu gì.

“Bước kia hẳn có suy tư trong lòng”.

Créon tới để công bố lệnh cấm chôn cất Polynice, đúng như dự đoán của các cụ già. Nhưng là lần đầu tiên thi hành quyền bính, hắn phải đọc diễn văn ra mắt, phải tuyên bố những lời tốt đẹp với nhân dân, nào tinh thần trách nhiệm, nào chăm lo hạnh phúc mọi người, nội trị, ngoại giao… đủ hết… hay lắm! Đến nối trong bài diễn văn chính trị “ Về những thiếu sót của một sứ đoàn” chống Eschine gần một trăm năm sau, nhà hùng biện yêu nước nói tiếng Démosthène đã dẫn cả đoạn Créon nói đây coi như những nguyên tắc trị nước chân chính mà nhà thơ Sophocle đã đề ra cho những ai muốn phục vụ tốt cho Tổ quốc mình:

“ Người ta chỉ hiểu tâm hồn, trí tuệ

Của một người khi hắn nắm quyền hành luật lệ trong tay

Đối với ta,  ta luôn luôn coi hèn nhát nhất đời

Kẻ có trách nhiệm lái con thuyền Nhà nước

Mà ràng buộc miệng lưới mình dưới quyền uy của sợ sệt

Không dám đề ra những quyết định khôn ngoan…

Bởi không chút hoài nghi, ta khẳng định một bề

Vận mệnh chúng ta với vận mệnh non sông là một

Núp dưới những nguyên tắc chung rất đúng đó, hắn thi hành những quyết định riêng của hắn:

“ Đây những nguyên lý ta dùng làm chỗ dựa

Đưa đất nước tới phồn vinh giàu có

Và cũng xuất phát từ đây mà ta đã ban hành

Những lệnh mới rồi, thiêt thực liên quan

Đến số phận hai con trai Ê-đip…”

Người ta không nhầm: hắn tuyên bố ngững lời đẹp đẽ để mào đầu cho một mệnh lệnh mà thật là bất nhân tàn bạo và tự hắn theo dõi việc thi hành. Hắn cảnh giác đề phòng sự lũng đoạn của đồng tiền. Khi tên vệ binh nhát gan mà hóm hỉnh tới bảo hắn biết có người đã bí mật rắc bụi đất lên thi hài Polynice, hắn liền bộc lộ nỗi lo ngay ngáy trong lòng: nhân dân Thèbes căm thù phản đối hắn. Để tự thanh minh, hắn lại “phẫn nộ” lên án đồng tiền, coi như chính vì tiền mà người ta vi phạm lệnh cấm của hắn:

-“Bởi trong tất cả mọi phát minh sáng kiến

Của thế gian, không gì gây tai hoạ bằng tiền:

       Tiền – làm cho đô thị ngả nghiêng,

       Tiền -làm cho thành bang thưa thớt.

       Tiền – làm cho tim thanh cao biến chất

       Đi đến những hành vi mhục nhã xâu xa.

       Tiền – dậy cho thế gian mọi thủ đoạn gian tà

       Và mọi bất công… chính đồng tiền tất thảy!”

Chính đây là điểm làm cho người ta suy nghĩ về nhân vật Créon và về phương pháp xây dựng tính cách nhân vật của nhà thơ Sophocle. Nếu như tính cách Antigone là sự thống nhất hài hoà giữa dịu dàng và nghị lực, thì ở tính cách Créon đó là sự thống nhất giữa tàn bạo bên náy với cái gì đó bên kia. Cái gì đó bên kia là tinh thần trách nhiệm vì dân vì nước và lòng căm ghét đồng tiền thật hay là sự giả dối xảo quyệt? Giả thiết Créon có tinh thần trách nhiệm và căm ghét đồng tiền thật thà thì trong hắn có hai con người tách bạch nhau song song tồn tại, con người xấu và con người tốt. Và như vậy, phương pháp Sophole ở đây chỉ là một thứ chủ nghĩa hiện thực thô sơ, số học, và nhà thơ sẽ không khỏi tự mâu thuẫn với mình.

Nhưng nếu tất cả những lời tuyên bố đẹp đẽ trên đây chí là giả tạo, chỉ là một bức màn sơn che đậy một tâm hồn tàn bạo xấu xa, thì tính cách Créon đúng là một sự thống nhất hài hoà giữa hai yếu tố không mâu thuẫn và phương pháp xác minh sự nhất quán trong tính cách Créon: tàn bạo xảo quyệt giả dối. Trong cuộc đối thoại với Antigone, bản chất của hắn bộc lộ dần trước thái độ cao thượng của người con gái khi hắn lên tiếng đạo đức giả:

-“Ta ghét kẻ bị bắt quả tang phạm tội

Còn muốn che mắt người bằng những câu giả dối!”

 Antigone bỗng hỏi hán một câu đột ngột:

“Ngài còn muốn điều gì ngoài mạng sống của tôi? “

Hắn đáp gọn lỏn, sung sướng:

-“Không! không gì ngoài! Nàng chết đi ta sẽ thoả lòng.

Hắn nói tiếp:

CRÉON: – kẻ thù chết rồi không thể thành bạn bè.

ANTIGONE: – tôi liên kết để yêu thương chứ không nhằm căm giận.

CRÉON: -Vậy hãy xuống âm ti mà tuỳ thích yêu ai!

Còn ta, bao lâu ta còn thở khí trời

Thì một phụ nhân không thể đứng trên đầu ta mà sai khiến!.

Độc ác tàn bạo, CRÉON không che giấu nữa và không che giấu nổi nữa bằng sự giả dối xảo quyệt thì hắn co mình vào sau cái vỏ bảo thủ nang nhãn hiệu “nghiêm khắc”, nhằm giết cho kỳ được ANTIGONE. Ai can ngăn, khuyên bảo, hắn cũng không nghe. Hémon con trai hắn khuyên, hắn đã không nghe còn thuyết lý đạo đức anh, vẫn nhai đi nhai lại cái nguyên tắc cơ bản của chế độ độc đoán: mọi người nhất nhất đều có nhiệm vụ tuân phục tuyệt đối uy quyền của hắn.

Nhưng Hémon là một thanh niên hiểu biết và rất có ý thức về nhiệm vụ và quyền hạn của người công dân cũng như của kẻ cầm quyền. Anh dùng lời mềm mỏng khéo léo chỉ rõ cho cha thấy cái phần sai trái trong hành động của cha và bảo cho cha biết rằng nhân dân tuy chẳng dám nói ra nhưng kịch liệt phản đối bản án ANTIGONE: trước toàn dân chúng, chẳng những ANTIGONE không có tội mà còn đáng biểu dương về hành động đúng đắn dũng cảm của mình.

-“… cả thành phố khóc thương cho số phận

Của một nàng công chúa trể trung

Vì một hành vi rất mực anh hùng

Mà bị xử trí như một tên hung thủ,

Và sắp phải chết cái chết bất công nhục nhã!…”

Dư luận nhân dân, thái độ của nhân dân là như thế. Sở dĩ hộ không dám nói ra vì

“Nét mặt cha, vừa nhìn thất dân đã khủng khiếp

Ngăn chặn hết mọi lời không đẹp ý lòng cha!…”

Hémon phản ánh lại, không phải vì muốn uy quyền cha bị sụp đổ mà chính, ngược lại, là mong muốn baỏ vệ, củng cố xây dựng cho uy quyền ấy ngày càng vững mạnh, tren cơ sở nhạn thức đúng đắn về nhiệm vụ và vai trò của một người lãnh đạo Nhà nước, về mối quan hệ đúng đắn và dân chủ giữa nhà vước với nhân dân. Căn cứ vào sự phẫn nộ của quần chúng trước vụ án bất công, Hémon khuyên cha không nên quá chủ quan tự phụ, cho duy nhấ mình đúng mà phải thể theo nguyện vọng của mọi người, theo tiếng nói của lương tâm để kịp thời sửa đổi những chính schs không hợp lòng dân, chấm dứt ngay những hành động đã biết là sai trái. Như vậy mới là một người cầm quyền khôn ngoan:

-“ Cha hãy xem: bao cây to, để bảo vệ lá cành,

Đã uốn mình khi thác lũ trào dâng

Còn chống lại thì bị nước xoát mòn bật rễ.

Người cần lái mà trước gió mạnh buồm căng vẫn để

Hòng thi gan với bão tố phong ba

Thì thuyền bị lật tung giữa sóng nước mịt mù!…”

Những lời khuyên soa chí lý chí tình, khôn ngoan, đúng mực! Có thể có một người con nào tôn trọng cha hơn? Có thể có người công dân nào tôn trọng và có ý thức bảo vệ chính quyền quốc giâ một cách trung thành, sáng suôt, thuỷ chung hơn? Nhưng lời khuyên có lọt được đâu vào tai một kẻ kiêu căng tự phụ, mù điếc đi vì qua say mê quyền ịcủa mình như Créon giờ đây? Trước dục vọng quyền uy vô hạn độ, tình máu mủ cha con, vợ chồng đều trở thành vô nghĩa, huống hồ một sự phả ứng âm ổ bất lực của nhân dân! Để từ khước lời khuyên, hắn viện lẽ Hémon quá trẻ, nhân dân không được phép tham góp ý kiến vào công việc chính quyền:

-“ có phải người dân Tep sẽ vạch đường chỉ lối

cho những chủ trương điều lệnh ta ban hành?…”

Giết Antigone, Créon phủ nhận quyền người. Khước từ mọi lời khuyên bảo, Créon phủ nhận quyền dân. Hắn không ngần ngại công khai tuyên bố.

-“ Thành bang này, ngoài ta, ai được quyền cai quản?

Hémon giải thích cho hắn:

-“ Nhưng quốc gia đâu phải của ai riêng?

Hắn trắng trợn đáp:

-“ Chẳng phải Thành bang là của kẻ cầm quyền? Hémon thừa nhận:

Quốc gia là của chung của nhân dân giao cho kẻ cầm quyền quản lý, nhưng quản lý quốc gia không có nghĩa là biến cả quốc gia thành của riêng muốn làm gì tuỳ ý, muốn giết ai tuỳ lòng.

            Hémon rất trung thực chân tình. Thế nhưng lập tức Créon lấy quyền cha và quyền vua áp bức Hémon, chẳng những không muốn nghe chàng nói kên sự thật, còn cả vú lấp miẹng em, vu khống và sỉ nhục chính đứa con trai rất mực thông minh và hiếu thảo, thực tình mong muốn bảo toàn cho danh dự ủa cha trên cơ sở đi đúng con đường chân lý. Hắn xảo quyệt đổi trắng thay đen, biến công thảnh tội. Hắn cho rằng tất cả những lời Hémon nói đều là vô lễ, là vượt quyền hạn một người con, một người dân. Đê tiện hơn nữa, hắn quy kết cho chàng cái động cơ chỉ vì một đứa con gái. Hắn ép Hémon từ bỏ Antigone. Hắn hung hăng ra lệnh cho vệ binh dẫn Antigone đi, giam ngay vào hang sâu, thực hiện bản án tử hình. Trong tâm hồn hắn từ đầu chí cuối, tuyệt nhiên không có bóng dáng một sự hối hận, băn khoăn, bóng dáng một chút tình người. Tâm hồn hắn chỉ là dục vọng, dục vọng   độc đoán phát triển lên đến giới hạn cuối cùng, dục vọng bạo tàn đưa lên đến tuyệt đỉnh, dục vọng bảo thủ lạ lùng và ngu xuẩn ít thấy xưa nay.

Ngay cả khi vị tiên tri “nói không bao giờ là sai” Tirésias đến báo cho hắn hay rằng cái xác chết của Polynice không được chôn cất đang đặt cả kinh thành vào một trạng thái hiểm nguy, hắn trắng trợn đáp:

“Thần linh không nhận nữa lễ ta dâng,

Không nghe tiếng nguyện xin, không nhìn theo

làn khói toả hương trầm

Và chim chóc, no máu người, chỉ thét lên ghê rợn”

“ Hãy suy nghĩ, con ơi! Con người vốn hay lầm lẫn.

Nhưng lầm lẫn rồi mà biết sửa điều sai

Không ôm lấy khư khư một ý một lời

Thì người đó khôn ngoan và hạnh phúc…”

Hắn đã không nghe còn doạ dẫm vị tiên tri là phản bội, là âm mưu chống lại quyền binh của hắn. Rồi hắn nói cả những câu hàm ý thách thức cả các đấng thần linh.

Thật là một sự bảo thủ ngoan cố, vô lý, mê muội không thể nào hiểu được nếu không thấy rằng ở Créon, tất cả mọi ý nghĩ, hành vi nhất nhất đều bị chi phối bởi cái ý định vô cùng thâm độc: triệt hết dòng máu Édipe đi để cho hắn vững quyền vị của mình, bởi cái quyền vị ấy thuộc vệ gia đình Édipe.

Như Hémon và Tirésias đã khẳng định, cái chết của Antigone kéo theo cái chết của Hémon, cái chết của Hémon kéo theo cái chết của Hoàng hậu Eurydice, và ba cái chết đồng thời ấy đã dẫn tới cái điên loạn của Créon. Con ngời tưởng có thể bất chấp lương tâm và lẽ phải, bất chấp sự phản đối của nhân dân, bất chấp cả luật lệ của thần linh, từ khước mọi lời khuyên bảo, chà đạp lên công lý và tình người để thi hành một chính quyền tàn bạo vô bờ ấy, giờ đây trơ trọi, cô độc, bị phỉ nhổ, bị ruồng bỏ, mới bắt đầu thấy ra và hối hận về sự ngu muội của mình hối hận về sự ngu muội chứ không phải về sự bao tàn, than ôi! Quá muộn màng!

Vở bi kịch kết thúc bằng một câu hát triết lý của Đội đồng ca:

“Đem so cuộc sống trần gian

Khôn ngoan sắc sảo bao lần đáng yêu!

Người ta phải sợ một điều:

Đừng bao giờ xúc phạm vào thần linh

Kẻ ưa kiêu ngạo hư vinh

Thường gieo hoao lớn cho mình lắm khi

Ngã đau, mới biết yêu vì

Khôn ngoan là thế, biết … thì muộn sao!”

Qua ba nhân vật chính của vở kịch, nhà thơ đã ca ngợi những con người hiếu thảo, vẹn nghĩa trọn tình, dũng cảm làm những việc nên làm, phải làm theo tiếng gọi của tình thương, dẫu có hy sinh tính mạng không nề.

Nhà thơ tán dương và đề cao những con ngưòi có tinh thần dân chủ và có thái độ công dân đúng dắn, nhận thức rõ nhân dân là người chủ tối cao của đất nước, biết tôn trọng và bảo vệ chính quyền khi nó là chính nghĩa, biết góp ý góp sức đúng lúc và đúng chỗ để củng cố và xây dựng cho nó khi nó có chiều hướng đi sai lệch con đường chân lý nó đang đi.

Nhà thơ kịch liệt lên án chế độ độc tài độc đoán cá nhân coi cả đất nước là của riêng mình mà vi phạm quyền người, quyền dân của dân chúng.

Nha thơ đã chỉ ra một phương hướng giải quyết đúng đắn đối với một vấn đề hết sức bao quát và trọng đại của nhân sinh, đã từng gây ra bao nhiêu cuộc đổi thay, tranh chấp thường khi đổ máu: vấn đề pháp lý và tình người.

*

Vở kịch mang nội dung lớn và sâu sắc ấy cũng là một tác phẩm giá trị về nghệ thuật thơ ca. Kết cấu chặt chẽ mà không rườm rà. Lời thơ luôn luôn đậm đà một chất trữ tình phong phú, nhiều vẻ,  khi đó là những câu tâm sự kín đáo giữa hai chị em,  có khi đó là những khúc đồng ca kể lại số phận đau xót của gia đình Lapdacos hay của nàng Niobé, nàng Danaé, có khi nói về tình yêu bằng những âm điệu du dương say đắm:

“Oi, tình yêu! Tình yêu bất khuất!

Khi dịu dàng lả luớt đệm nhung tơ,

Trên má thơ ngây một thiéu nữ đang thì,

Khi vượt biển thâm căn lều cô đơn của người mục tử!”

Có khi nó lớn tiếng ca ngợi Con Người với giọng tự hào tin tưởng:

“Nhìn vũ trụ có bao điều kỳ diệu

Nhưng kỳ diệu nào hơn bằng chính Con Người!

          Con Người đây!

Chắp cho con thuyền đôi cánh lướt trôi

  Nương gió táp

Bay trên ngọn sóng trào gầm rú,

Băng vượt biển khơi, nước dựng đôi mạn

thuyền trắng xoa…”

Đây quả là một bài ca bất tuyệt, một trong những áng thơ ca ngợi Con Người đẹp nhất trong văn chương.

Réo rắt nhất là những đoạn Antigone khóc mẹ, khóc cha,  khóc anh khóc than cho số phận của mình. Những câu thơ nức nở, cứ như nghẹn lại bên lòng một âm điệu xót xa không bao giờ tắt. Trong văn học, những đoạn văn thơ miêu tả  tình cảm gia đình một cách sâu xắc có rất nhiều nhưng không phải đoạn nào cũng gây những cảm xúc và suy nghĩ sâu xa, cho mọi người, như trong bi kịch Sophocle.

“Sự có mặt của ta chắc sẽ đẹp lòng

Cho cha ta và đẹp cả lòng Người, hỡi Mẹ!

Và chắc chắn cũng đẹp lòng em nữa!

Bởi tay em,  sau khi anh từ giã cuộc đời,

Đã không lơ là chăm sóc hôm mai,

Tắm rửa xác anh, dâng cúng lễ thường trọn đạo…

Cả trong đối thoại và trong tự sự, lời thơ Antigone vẫn cứ nặng điều suy nghĩ và man mác trữ tình.

 

ANTIGONE, một tinh hoa truyền thuyết Hy lạp.

ANTIGONE, tiếng nói vừa trữ tình vừa tư duy của một thời đại phồn vinh muốn vĩnh viễn loại trừ chế độ chuyên chế cá nhân để vĩnh viễn duy trì chế độ cộng hoà trên cơ sở tôn trọng quyền người và quyền dân, tinh thần nhân đạo và thật sự dân chủ, bảo đảm sự thống nhất giữa pháp lý với nhân tình.

ANTIGONE, một kiệt tác rung động lòng người, như một chùm hoa đỏ chói trong khu vườn bát ngát của thơ ca mà hương sắc thắm mãi tình nhân loại.

Hoàng Hữu Đản

(còn tiếp)

Nguồn: Bi kịch Hy lạp (Prométhée bị xiềng; Edipe làm vua; Antigone; Electre; Médée; Alceste). Hoàng Hữu Đản dịch theo bản tiếng Pháp Eschyle, théâtre complet, traduction, notices et notes par Émile Chambry, Garnier – Flammarion, Paris 1964”; và Les grands tragiques grecs của De Rochefort, collection des grands classiques français et étrangers, Paris V. Bản thảo của nhà văn Hoàng Hữu Đản gửi nhà văn Triệu Xuân.

Reply comment